‘म जुत्ता’

म जुत्ता हुँ।
तपाईंको खुट्टामुनि हुन्छु,

तर तपाईंको जीवनको यात्राभरि
तपाईंभन्दा अगाडि हिँडिरहन्छु।
मेरो नाम जुत्ता हो,
तर मेरो कथा केवल जुत्ताको कथा होइन।
यो एउटा यस्तो जीवनी हो,
जसमा तपाईंले आफ्नै जीवनको
केही न केही अंश अवश्य भेट्नुहुनेछ।
मेरो जन्म
मेरो जन्म कुनै आमाको गर्भबाट भएन।
म कुनै अस्पतालमा जन्मिइनँ,
न मेरो जन्मदर्ता बन्यो,
न कसैले मेरो न्वारान गर्‍यो।
छाला, कपडा, रबर, धागो, सोल, गोंद
र मानिसका हातहरूको सीपबाट
म बिस्तारै आकार लिन थालेँ।
कसैले मेरो शरीर काट्यो,
कसैले सिलायो,
कसैले टाँस्यो,
कसैले मेरो तलुवा जोड्यो।
अनि एक दिन—
म जन्मिएँ।
मलाई ऐनामा राखियो।
मलाई हेरेर कसैले भन्यो—
“कस्तो राम्रो जुत्ता!”
त्यो दिन पहिलोपटक
मलाई आफ्नो अस्तित्वप्रति गर्व भयो।
तर मेरो जन्मसँगै
मेरो मृत्युको दिन पनि तय भइसकेको थियो।
किनकि जुत्ताको जीवन भनेकै
हिँड्दै–हिँड्दै घिस्रिनु
र घिस्रिँदै–घिस्रिँदै सकिनु हो।
म एउटा शरीर हुँ
तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ?
म पनि एउटा शरीरजस्तै छु।
मेरो घाँटीमा डोरी बाँधिन्छ।
मेरो पेटमा तपाईं आफ्नो खुट्टा राख्नुहुन्छ।
मेरो जिब्रो हुन्छ, जुन तपाईंले माथि तानेर मिलाउनुहुन्छ।
मेरो मुख हुन्छ, जहाँबाट तपाईंको खुट्टा भित्र पस्छ।
मेरो ढाड हुन्छ, मेरो कम्मर हुन्छ,
मेरो तलुवा हुन्छ, जसले जमिन चिन्छ।
तपाईंको खुट्टा मेरो पेटमा पस्छ,
डोरी मेरो घाँटीमा कसिन्छ,
अनि म तपाईंलाई लिएर
यात्रामा निस्कन्छु।
कहिलेकाहीँ सोच्छु—
मानिसले मलाई लगाएको हो
कि मैले मानिसलाई बोकेको हो?
उत्तर अझै भेटेको छैन।
म सधैँ एक्लो हुँदिनँ
मेरो जीवनको सबैभन्दा सुन्दर कुरा के हो थाहा छ?
म सधैँ जोडीमा जन्मन्छु।
म र मेरो साथी।
दुई शरीर,
एउटै यात्रा।
हामी सँगै पसलबाट निस्कन्छौँ,
सँगै घर पुग्छौँ,
सँगै खुट्टामा पस्छौँ,
सँगै धूलो खान्छौँ,
सँगै हिलोमा भिज्छौँ,
सँगै घाममा पोलिन्छौँ।
हामीबीच कहिल्यै प्रश्न हुँदैन—
“तिमी अगाडि किन?”
“तिमी पछाडि किन?”
हामीलाई थाहा छ—
तिमी बिना म अधुरो,
म बिना तिमी अधुरो।
मेरो साथी हरायो भने
म नयाँ यात्रा गर्न सक्दिनँ।
उसको सोल च्यातियो भने
मेरो पनि यात्रा लगभग सकिन्छ।
मानिसहरू भने
कति अनौठा छन्!
उनीहरूको जोडीमा
एउटा छुट्यो भने
अर्को खोज्न थाल्छन्।
तर हामी जुत्ताहरू
यस्तो गर्दैनौँ।
एउटा हरायो भने
अर्कोले पनि एक्लै जीवनभर
काम गर्न खोज्दैन।
सायद हामीबाट
मानिसले एउटा ठूलो पाठ सिक्नुपर्छ—
सम्बन्धको अर्थ
साथीको आवश्यकता पर्दासम्म मात्र होइन;
साथी नभए आफू अधुरो हुन्छु भन्ने
स्वीकार गर्न सक्नु पनि प्रेम हो।
मेरो पनि सपना थियो
नयाँ हुँदा
मेरो सपना ठूलो थियो।
मलाई लाग्थ्यो—
म सफा बाटोमा हिँड्नेछु,
ठूला मानिसका खुट्टामा रहनेछु,
सहरका चम्किला सडक देख्नेछु।
तर जीवनले मलाई सिकायो—
जुत्ताको भाग्यमा
सडकभन्दा बढी
धूलो लेखिएको हुन्छ।
मलाई खेतमा लगियो,
हिलोमा लगियो,
पहाडमा लगियो,
बजारमा लगियो,
अस्पतालमा लगियो,
विद्यालयमा लगियो।
कहिले विवाहमा पुगेँ,
कहिले अन्त्येष्टिमा।
कहिले खुशीका पाइला बोकेँ,
कहिले दुःखका पाइला।
मौन भएर सबै देखिरहेँ।
मेरो सबैभन्दा ठूलो गुनासो
मसँग एउटा गुनासो छ।
तर यो गुनासो मानिससँग मात्र होइन,
मानिसको सोचसँग हो।
नराम्रो काम गर्न जाँदा
मलाई जहाँ पनि लगिन्छ।
चोरी गर्न जाँदा—म खुट्टामै हुन्छु।
झगडा गर्न जाँदा—म खुट्टामै हुन्छु।
अपराध गर्न जाँदा—म खुट्टामै हुन्छु।
कसैलाई दुःख दिन जाँदा—म खुट्टामै हुन्छु।
तर…
जब मानिस
राम्रो काम गर्न जान्छ,
भगवान सम्झिन्छ,
मन्दिर जान्छ—
मलाई ढोकाबाहिर निकालिन्छ।
मन्दिरमा जुत्ता बाहिर।
मस्जिदमा जुत्ता बाहिर।
गुम्बामा जुत्ता बाहिर।
कहिलेकाहीँ पवित्र ठाउँमा
मलाई अपवित्र ठानिन्छ।
मलाई त्यसको दुःख छैन।
तर कहिलेकाहीँ सोच्छु—
“हे मानिस!
तिमीले मलाई लगाएर
नराम्रो काम गर्न त पवित्र ठाउँको
ढोकासम्म ल्यायौ,
तर राम्रो काम गर्न जाँदा
मलाई ढोकामै छोड्यौ!”
सायद दोष मेरो होइन।
पवित्रता जुत्तामा होइन,
मानिसको मनमा हुनुपर्छ।
जुत्ता बाहिर राखेर
मनभित्रको मैलो लिएर
मन्दिर पसेर के हुन्छ?
म पनि धेरै कुरा सुन्छु
तपाईंहरू मेरो अगाडि
धेरै कुरा गर्नुहुन्छ।
मौन छु भनेर
म केही सुन्दिनँ भन्ने नठान्नुहोस्।
तपाईंको प्रेम सुनेको छु।
तपाईंको झगडा सुनेको छु।
तपाईंको दुःख सुनेको छु।
तपाईंको हाँसो सुनेको छु।
कहिलेकाहीँ
तपाईं रोइरहनुभएको हुन्छ,
तर म तपाईंको आँसु देख्दिनँ।
म तपाईंको खुट्टामुनि हुन्छु।
तर तपाईंको प्रत्येक पाइला
मेरो शरीरले महसुस गर्छ।
तपाईं खुसी हुँदा
तपाईंको पाइला हलुका हुन्छ।
तपाईं दुःखी हुँदा
तपाईंको पाइला भारी हुन्छ।
मलाई तपाईंको मन पढ्न आउँदैन,
तर तपाईंको पाइला पढ्न आउँछ।
म र तपाईंको सफलता
तपाईं दौडेर सफलताको शिखरमा पुग्नुहुन्छ।
मानिसहरूले तपाईंलाई बधाई दिन्छन्।
फोटो खिचिन्छ।
माला लगाइन्छ।
सम्मान गरिन्छ।
तपाईंको नाम अखबारमा आउँछ।
तर कसैले मेरो बारेमा सोध्दैन।
“यो मानिस यहाँसम्म आइपुग्दा
कुन जुत्ताले कति बाटो हिँड्यो?”
मलाई त्यसको गुनासो छैन।
किनकि मैले एउटा कुरा सिकेको छु—
साँचो सहयोगी
प्रकाशमा उभिन चाहँदैन,
ऊ अरूलाई प्रकाशमा पुर्‍याउन चाहन्छ।
म पनि बूढो हुन्छु
समय बित्दै जान्छ।
मेरो चमक हराउँछ।
मेरो रंग फिक्का हुन्छ।
मेरो तलुवा पातलो हुन्छ।
सिलाइ खुल्न थाल्छ।
एक दिन
म तपाईंको खुट्टामा
पहिलेजस्तो राम्रो बस्न सक्दिनँ।
तपाईं मलाई हेर्नुहुन्छ।
अनि भन्नुहुन्छ—
“अब यो पुरानो भयो।”
त्यो शब्द सुन्दा
मेरो मन अलिकति दुख्छ।
किनकि तपाईंका लागि
म पुरानो भएको हुन्छु।
तर मेरो लागि त
तपाईं अझै त्यही हुनुहुन्छ—
जसको पहिलो पाइला
मैले बोकेको थिएँ।
तपाईंलाई याद नहोला,
तर मलाई याद छ।
मेरो मृत्यु
अन्ततः त्यो दिन पनि आउँछ।
मलाई कुनाको एउटा ठाउँमा
फालिन्छ।
कहिलेकाहीँ
तपाईं मलाई हेर्नुहुन्छ।
सायद सम्झनुहुन्छ—
“यसले मलाई धेरै वर्ष साथ दियो।”
तर फेरि
नयाँ जुत्ता आउँछ।
मलाई बिस्तारै बिर्सिइन्छ।
मेरो मृत्यु
कुनै शोकसभासहित हुँदैन।
न फूल चढाइन्छ,
न श्रद्धाञ्जली दिइन्छ।
म चुपचाप सकिन्छु।
तर म मर्नुअघि
एउटा कुरा भन्न चाहन्छु—
“मलाई फ्याँक्दा
मेरा घिस्रिएका पाइला सम्झनु।
किनकि मेरो शरीरमा लागेको प्रत्येक दाग
तपाईंको यात्राको एउटा अध्याय हो।”
तर मेरो कथा यति मात्र होइन…
एक दिन
म कुनामा फालिएको थिएँ।
मेरो छेउमा
मेरो पुरानो साथी पनि थियो।
हामी दुवै च्यातिएका थियौँ।
कसैले हामीलाई हेरेन।
त्यही बेला
मैले जीवनको सबैभन्दा ठूलो सत्य बुझेँ—
मानिसहरू पनि जुत्ताजस्तै रहेछन्।
जब जवान हुन्छन्—
सबैलाई चाहिन्छ।
जब उपयोगी हुन्छन्—
सबैले खोज्छन्।
जब सफल हुन्छन्—
सबैले नजिकिन चाहन्छन्।
तर जब उमेर ढल्छ,
शरीर कमजोर हुन्छ,
कमाउन सक्दैनन्,
दौडिन सक्दैनन्—
कतिपयलाई
त्यसै कुनामा छोडिन्छ।
कहिलेकाहीँ
आमाबुबा पनि।
कहिलेकाहीँ
जीवनसाथी पनि।
कहिलेकाहीँ
पुराना साथी पनि।
अनि त्यहीँ
मेरो अन्तिम प्रश्न जन्मिन्छ—
“मानिसले जुत्ता पुरानो भएपछि फेर्नु स्वाभाविक हो,
तर मानिस पुरानो भएपछि
मानिस नै किन फेर्छ?”
हामी जुत्ताको एउटा पाठ
हामी जुत्ता
सधैँ जोडीमा हिँड्छौँ।
एउटा अघि बढ्दा
अर्को पनि बढ्छ।
एउटा हिलोमा पर्दा
अर्को पनि हिलोमा पर्छ।
एउटामा काँडा बिझ्दा
अर्को पनि पीडित हुन्छ।
तर हामी
एकअर्कालाई छोड्दैनौँ।
हामीबीच
“म तिमीभन्दा राम्रो” भन्ने अहंकार छैन।
“म अगाडि, तिमी पछाडि” भन्ने प्रतिस्पर्धा छैन।
हाम्रो एउटा मात्र सिद्धान्त छ—
साथीको यात्रा नै मेरो यात्रा।
मानिसले हामीबाट
यति मात्र सिकिदिए पनि पुग्छ—
सम्बन्धमा जित्नुभन्दा
सँगै हिँड्नु ठूलो कुरा हो।
अब म तपाईंलाई केही भन्न चाहन्छु
तपाईंले मलाई
आफ्नो खुट्टामा लगाउनुभयो।
तर जीवनले तपाईंलाई
कति मानिसहरूको काँधमा हिँडायो,
कहिल्यै हिसाब गर्नुभयो?
तपाईंको पहिलो पाइला
समात्ने हात कसको थियो?
तपाईं लड्दा उठाउने हात कसको थियो?
तपाईं असफल हुँदा
“फेरि प्रयास गर” भन्ने आवाज कसको थियो?
तपाईं सफल हुँदा
तपाईंभन्दा बढी खुसी हुने मान्छे को थियो?
सायद तपाईंले
उनीहरूलाई कहिल्यै धन्यवाद भन्नुभएन।
त्यसैले आज
म जुत्ता भएर
तपाईंलाई एउटा अनुरोध गर्छु—
तपाईंको जीवनमा
जसले तपाईंलाई हिँड्न सिकायो,
उसलाई तपाईं गन्तव्यमा पुगेपछि
कहिल्यै नबिर्सनुहोस्।
किनकि—
गन्तव्यमा पुगेपछि
बाटो बिर्सने मानिस
सफल त हुन सक्छ,
तर कृतज्ञ कहिल्यै हुन सक्दैन।
मेरो अन्तिम सन्तोष
म जुत्ता हुँ।
मेरो जीवन छोटो छ।
जन्मिएँ—
कसैको खुट्टा ढाक्न।
हिँडेँ—
कसैको यात्रा सजिलो बनाउन।
घिस्रिएँ—
कसैलाई काँडाबाट बचाउन।
मैलो भएँ—
कसैलाई सफा राख्न।
फाटेँ—
कसैलाई गन्तव्यसम्म पुर्‍याउन।
र अन्ततः मरेँ—
कसैको जीवनयात्रामा
आफ्नो भूमिका पूरा गरेर।
त्यसैले मलाई
मेरो मृत्युको दुःख छैन।
मेरो एउटा मात्र सन्तोष छ—
“मैले जीवनमा
आफू कहाँ पुगेँ भन्ने हिसाब गरिनँ;
मैले जसलाई बोकेँ,
ऊ कहाँ पुग्यो भन्ने मात्र हेरेँ।”
सायद यही नै
साँचो जीवन हो।
आफू अगाडि पुग्नु मात्र होइन,
आफूसँगै हिँडेकालाई पनि
अगाडि पुर्‍याउनु।
म जुत्ता हुँ।
तपाईंको पाइतालामुनि छु।
तर आज पहिलोपटक
तपाईंलाई माथिबाट होइन,
तलबाट एउटा कुरा भनिरहेको छु—
“मलाई कहिल्यै सानो नठान्नुहोस्।
किनकि तपाईंको उचाइको
सुरुवात सधैँ
मेरो तल्लो भागबाट भएको हुन्छ।”
र जब कुनै दिन
म तपाईंको खुट्टामा नरहूँला…
नयाँ जुत्ता लगाउनुहोस्।
तर एउटा कुरा नबिर्सनुहोस्—
पुरानो जुत्तालाई होइन,
पुरानो साथलाई सम्मान गर्नुहोस्।
किनकि जुत्ता फेर्न सकिन्छ,
तर जीवनका सच्चा सहयात्री
फेरि–फेरि पाइँदैनन्।
म जुत्ता हुँ।
म बोल्दिनँ।
तर तपाईंको प्रत्येक पाइला
मेरो लागि एउटा कथा हो।
तपाईं हिँडिरहनुहोस्…
म घिस्रिरहन्छु।
तपाईं पुगिरहनुहोस्…
म सकिँदै जान्छु।
किनकि मेरो जीवनको
सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि यही हो—
“म आफैँ गन्तव्य बन्न सकिनँ,
तर अरूलाई गन्तव्यसम्म पुर्‍याएँ।
सायद यही कारणले
म जुत्ता भएर पनि
मानिसभन्दा अलिकति बढी
मानवीय छु।
” म जुत्ता”