“Democracy : of कि off ? by कि buy ?” for कि far ? The people.

(चिया पसलको बहसबाट सुरु भएको एक राजनीतिक व्यङ्ग कथा)
सहरको एक कुनामा पुरानो चिया पसल छ। त्यहाँ देश चलाउने योजनादेखि विश्व शान्तिसम्मका निर्णयहरू दैनिक रुपमा हुन्छन्। कुर्सी पुराना, गफ नयाँ। चिया सस्तो, विचार महँगा।
त्यही पसलमा एक दिन तीन मित्र लोकतन्त्रबारे बहस गरिरहेका थिए।
सबैभन्दा पहिले Mr.P.K. ले टाउको समाउँदै गम्भीर स्वरमा भने —
“still I don’t know, what is democracy?”
उनको प्रश्न सरल थियो, तर देशकै सबैभन्दा जटिल प्रश्न जस्तै लाग्यो।
Mr.U.K. ले तुरुन्तै छाती फुलाउँदै, मानौं संविधान आफैं लेखेका हुन् झैँ, उत्तर दिए —
“so easy dear. Democracy is for the people, of the people & by the people.”
उनको स्वरमा किताबको गन्ध थियो। भाषणको लय थियो। शब्दहरू यति मीठा थिए कि चियामा चिनी हाल्नै नपरे जस्तो।
तर Mr.B.N. चुपचाप मुस्कुराइरहेका थिए। त्यो मुस्कान सामान्य थिएन। त्यो मुस्कानले धेरै चुनाव देखेको थियो, धेरै वाचा सुनेको थियो, धेरै परिणाम भोगेको थियो।
अन्ततः उनले हल्का खोक्दै भने —
“no dears. Democracy is far the people, off the people & buy the people.”
चिया पसलमा एकछिन सन्नाटा छायो।
त्यसपछि हल्का हाँसो।
तर त्यो हाँसोभित्र चोट थियो।
१. “for the people” – चुनावी मौसम
चुनाव नजिकिँदा देशमा अचानक “for the people” को बाढी आउँछ।
हरेक भाषण “जनताका लागि” सुरु हुन्छ।
हरेक योजना “जनताको हित” मा समाप्त हुन्छ।
सडक हतार–हतार कालोपत्रे हुन्छ।
अधुरा पुलहरूमा बोर्ड टाँसिन्छ — “जनताको सेवामा समर्पित।”
नेताहरूको फेसबुक प्रोफाइलमा अचानक गाउँको फोटो देखिन्छ।
त्यो बेला लोकतन्त्र साँच्चै “for the people” जस्तो देखिन्छ।
तर चुनाव सकिन्छ।
मतगणना हुन्छ।
र त्यसपछि “for” बिस्तारै “far” बन्छ।
२. “far the people” – पाँच वर्षको दूरी
चुनावपछि जनताको घर र नेताको घरबीच दूरी बढ्छ।
पहिले फोन उठ्थ्यो, अब सेक्रेटरी उठाउँछ।
पहिले भेट हुन्थ्यो, अब “appointment” चाहिन्छ।
जनताको समस्या त्यहीँ हुन्छ —
तर निर्णय हुने ठाउँ “far the people” हुन्छ।
चिया पसलमा बस्ने मानिस भन्छ —
“हामी त लाइनमा उभिने जनता हौं।
निर्णय त एसी कोठामा हुन्छ।”
त्यो बेला Mr.B.N. को वाक्य सम्झिन्छ —
“Democracy is far the people…”
३. “of the people” – किताबको परिभाषा
Mr.U.K. अझै पनि आफ्नो अडानमा छन्।
उनले फेरि दोहोर्याउँछन् —
“Democracy is for the people, of the people & by the people.”
“of the people” —
अर्थात् राज्य जनता ‘को’ हो।
सत्ता जनताबाट आएको हो।
तर चिया पसलका वृद्ध बुबा बिस्तारै भन्छन् —
“यदि राज्य साँच्चै जनता ‘को’ हो भने
जनताले किन अनुमति लिएर आफ्नै कार्यालय जानुपर्छ?”
एक विद्यार्थी थप्छ —
“यदि राज्य जनता ‘को’ हो भने
किन नीति बनाउँदा जनता सुन्दैनन्?”
त्यो बेला “of” र “off” बीचको सानो ‘f’ शंकास्पद देखिन्छ।
४. “off the people” – आवाज बन्द
कहिलेकाहीँ जनताको आवाज नै “off” हुन्छ।
प्रश्न सोध्यो भने देशद्रोहीको ट्याग।
आलोचना गर्यो भने असन्तुष्टको आरोप।
लोकतन्त्रमा असहमति हुनु स्वाभाविक हो।
तर जब असहमति “off” गरिन्छ,
त्यो बेला लोकतन्त्रको माइक्रोफोन म्यूट हुन्छ।
Mr.B.N. हाँस्दै भन्छन् —
“हेर साथी, किताबमा ‘of the people’ लेखिएको छ,
तर व्यवहारमा कहिलेकाहीँ ‘off the people’ हुन्छ।”
चिया पसलमा टिभी चलिरहेको छ।
समाचारमा बहस चलिरहेको छ।
सबै बोलिरहेका छन् —
तर कसैले कसैलाई सुनेको छैन।
५. “by the people” – सिद्धान्त
लोकतन्त्रको अर्को सुन्दर शब्द — “by the people।”
अर्थात् जनताले शासन चलाउने।
तर जनताले शासन चलाउने कि प्रतिनिधिले?
प्रतिनिधिले चलाउने कि पार्टीले?
पार्टीले चलाउने कि केही व्यक्तिले?
जनताको नाममा निर्णय हुन्छ,
तर निर्णय प्रक्रियामा जनता हुँदैनन्।
त्यो बेला “by the people” को सपना
कहिलेकाहीँ “buy the people” को वास्तविकतामा ठोक्किन्छ।
६. “buy the people” – प्रलोभनको राजनीति
चुनाव आउँछ।
गाउँमा चहलपहल बढ्छ।
कसैले भन्छ — “विकास ल्याउँछु।”
कसैले भन्छ — “रोजगार दिन्छु।”
कसैले भन्छ — “यो पटक अन्तिम मौका देऊ।”
तर कहिलेकाहीँ भोट सिद्धान्तले होइन,
प्रलोभनले निर्धारण गर्छ।
त्यो बेला Mr.B.N. को वाक्य फेरि गुञ्जिन्छ —
“Democracy is … buy the people.”
जनताको आत्मसम्मान सस्तो हुँदैन।
तर परिस्थिति, अभाव र निराशाले
कहिलेकाहीँ निर्णयलाई प्रभावित गर्छ।
७. Mr.P.K. को अन्योल
चिया पसलको बहस लामो भयो।
तर अन्त्यमा Mr.P.K. फेरि बोले —
“still I don’t know, what is democracy?”
उनी मूर्ख थिएनन्।
उनी इमान्दार थिए।
किनकि लोकतन्त्रको परिभाषा सुन्न सजिलो छ,
तर अनुभव गर्न गाह्रो।
उनले देखेका थिए —
“for the people” का पोस्टरहरू,
“far the people” का दूरीहरू,
“of the people” का दाबीहरू,
“off the people” का मौनताहरू,
“by the people” का भाषणहरू,
“buy the people” का यथार्थहरू।
त्यसैले उनी अझै अन्योलमा थिए।
८. निष्कर्ष – एक अक्षरको राजनीति
लोकतन्त्र कहिलेकाहीँ
एक अक्षरको खेल जस्तो लाग्छ।
of बदलिँदा off हुन्छ।
by बदलिँदा buy हुन्छ।
for बदलिँदा far हुन्छ।
शब्द उस्तै देखिन्छन्।
तर अर्थ फरक हुन्छ।
लोकतन्त्र किताबमा सधैं सुन्दर हुन्छ।
व्यवहारमा भने त्यसलाई जोगाउन
नागरिकको सचेतता,
प्रश्न गर्ने साहस,
र उत्तरदायित्वको संस्कृति चाहिन्छ।
अन्ततः तीनै जना उठे।
चिया सकियो।
बहस सकिएन।
बाहिर सडकमा पोस्टर टाँसिएका थिए —
“जनताको सरकार।”
Mr.P.K. फेरि बिस्तारै बर्बराए —
“still I don’t know, what is democracy?”
सायद लोकतन्त्र त्यही प्रश्नमै जीवित छ।
जहाँ नागरिक अझै सोधिरहेछन् —
“यो हाम्रो हो कि केवल हाम्रो नाममा?”
र जबसम्म त्यो प्रश्न सोधिन्छ,
त्यतिन्जेलसम्म
“of” लाई “off” हुनबाट
“by” लाई “buy” हुनबाट
र “for” लाई “far” हुनबाट
जोगाउने सम्भावना बाँकी रहन्छ।