शिक्षा भन्नाले हामी प्रायः डिग्री, प्रमाणपत्र र ज्ञानको भण्डारलाई बुझ्ने गर्छौं । आजको समाजमा शिक्षा प्रायः जीवनको प्रमुख अंगको रूपमा लिइन्छ । तर, यो केवल शैक्षिक संस्थामा प्राप्त हुने प्रमाणपत्रहरूको नाममा सीमित छैन । वास्तविक शिक्षा भनेको एक प्रक्रिया हो, जसले हाम्रो व्यक्तित्वको विकास र हाम्रो सामाजिक, सांस्कृतिक र नैतिक समझलाई पनि प्रभावित पार्छ।
पढ्न, लेख्न र सिक्नका लागि हामी यद्यपि शिक्षा प्राप्त गर्दछौं, तर यो केवल एउटा निश्चित डिग्री वा प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नको लागि मात्र होइन। शिक्षाले हामीलाई हाम्रो संस्कार, संस्कृति, सभ्यता, र मानवताको सही बोध गराउनुपर्छ । यिनै तत्वहरूमा आधारित जीवन शैली अपनाउने प्रक्रिया नै शैक्षिक यात्रा हो । पढ्नु, सिक्नु, ज्ञान आर्जन गर्नु भनेको केवल डिग्री प्राप्त गर्नका लागि मात्र होइन । हाम्रा संस्कार, संस्कृति, सभ्यता, मानवताको बोध गर्नु र सो अनुसारको व्यवहार गर्नु पनि हो साथै औपाचारीक शिक्षा भनेको केबल कक्षा कोठामा बिद्यार्थिहरुलाई तोकिएको पाठ्यपुस्तक मात्र अध्यापन गराउने होईन विद्यार्थिहरुलाई मानविय जीवन साथ साथै पठ्यपुस्तक संग रहेका बिषयवस्तुहलाई सिकाईमा परिणत गर्नु हो ।
शिक्षा र संस्कार एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जडान राख्छन्। जहाँ एकतर्फ शिक्षा बौद्धिक विकासको लागि महत्वपूर्ण छ, त्यहीँ अर्कोतर्फ संस्कारले मानिसको व्यवहार, विचार र मूल्यलाई आकार दिन्छ । संस्कार भनेको केवल परिवार र समाजले दिएका नियम र मान्यताहरू मात्र होइन, त्यो त मानिसको व्यवहार र दृष्टिकोणमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने क्षमता हो । शिक्षा मानिसको बौद्धिक क्षमता र सोचलाई प्रवद्र्धन गर्ने प्रक्रिया हो भने संस्कार भनेको त्यो बौद्धिकता कत्तिको मानवतापूर्वक र समाजोपयोगी तरिकामा उपयोग गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा हो। यसरी हेर्दा, शिक्षा र संस्कार एकअर्काका पूरक हुन् र जीवनमा दुवैको संतुलन आवश्यक छ । आजको समाजमा शैक्षिक सफलता मात्र मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि मानिन्छ, तर यसको साथसाथै सामाजिक र नैतिक जिम्मेवारी पनि महत्वपूर्ण छ। शिक्षा पाउँदा मात्र हामीले अरूसँगको सम्बन्ध र समाजसँगको जोडलाई सही र सुदृढ बनाउन सिक्नुपर्छ । आजको शिक्षा प्रणालीले मात्र औपचारिक ज्ञान दिन्छ, तर संस्कार र मानवता सिकाउने जिम्मेवारी परिवार, समाज र संस्कृतिका अंगको रूपमा रहन्छ । हामीले प्राप्त गर्ने ज्ञानलाई जब हाम्रो संस्कृति र सभ्यताको सन्दर्भमा अनुवाद गर्छौं, तब यसले हाम्रा कार्यहरू, विचार र दृष्टिकोणलाई गहिरो असर पुर्याउँछ। संस्कृतिको संरक्षण र सभ्यताको स्थायित्वका लागि शिक्षाले मुख्य भूमिका खेल्नुपर्छ। शिक्षा र संस्कारलाई संयुक्त रूपमा सोच्दा, हामीले पाउँने एक सशक्त समाजको निर्माण गर्ने मार्गदर्शन पाइन्छ । हाम्रो संस्कृति सदियों पुरानो हो र यसमा थुप्रै मूल्य र सिद्धान्तहरू समाहित छन् जसले हामीलाई जीवनको सही दिशा दिने काम गर्छ । यसमा भद्रता, सहिष्णुता, आदर्श, प्रेम र सम्मानका मूल्य छन्, जसले हाम्रो सामाजिक जीवनलाई समृद्ध बनाउँछ। यस्ता संस्कारहरूको न्यानो र जीवन्त अभ्यास मात्र हाम्रा समाजिक सम्बन्ध र परम्पराहरूलाई बलियो बनाउन सक्छ ।संस्कृति र सभ्यताको संरक्षण केवल पुराना रीति–रिवाजमा अडिग भएर बस्ने कुरा होइन, यसले बदलिँदो समाजसँग सन्तुलन कायम राख्नका लागि ज्ञान र समझदारीको आवश्यकता पर्छ। यदि हामी आफ्नो संस्कृतिका जरा र आधारलाई बुझ्न र सम्मान गर्न सक्षम छौं भने, हामीलाई अनावश्यक पाश्चात्य प्रभाव र विदेशी संस्कृतिहरूसँग अनावश्यक मेलमिलाप गर्नु पर्ने छैन ।शिक्षाले केवल पुस्तकहरूका ज्ञानसम्म सीमित नगरी मानवताको गहिरो समझ र त्यसका मूल्यहरूको बुझाइ दिनुपर्छ। मानवता भनेको केवल शारीरिक अस्तित्व होईन, यो एक गहिरो मानसिक र भावनात्मक समझ हो जसले हामीलाई अरूसँग सहिष्णु, दयालु र माया गर्न प्रेरित गर्छ ।
आजको शिक्षा प्रणालीमा प्रायः व्यक्तिको बौद्धिक पक्षमा मात्र ध्यान केन्द्रित गरिएको छ, तर भावनात्मक र मानसिक विकासको लागि पनि समान महत्त्व दिनुपर्छ । यसैले, शिक्षाले न केवल व्यक्तित्व निर्माण गर्छ, तर त्यो व्यक्तित्व समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्षम हुनुपर्छ । मानवता र संस्कारको सही समझले हामीलाई एकता र भाईचारा निर्माण गर्न मद्दत पुर्याउँछ । हामी यदि समाजको हकमा काम गर्न चाहन्छौं भने, शिक्षाले हामीलाई यसको सही दिशा र उद्देश्यमा मार्गदर्शन गर्नु पर्दछ। जब हामी आफ्नो शिक्षा र संस्कारलाई एकसाथ लिएर अघि बढ्छौं, तब मात्र समाजको भलाइको लागि काम गर्न सक्षम हुन्छौं । शिक्षा प्राप्त गर्दा हामीले व्यवहारमा परिवर्तन देखाउन पर्छ । मात्र कागजमा प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नाले हामीलाई असल मानिस बनाउँदैन। असल मानिस बन्नको लागि हाम्रो व्यवहार, विचार र दृष्टिकोणमा सकारात्मक परिवर्तन आउनु आवश्यक छ । समाजका हरेक सदस्यले शिक्षा प्राप्त गर्दा त्यो शिक्षा उसले समाजमा के भूमिका खेल्नेछ भन्ने कुरा सोच्नुपर्छ । केवल आफ्ना अधिकार र स्वार्थको बारेमा नसोचिकन, हामीलाई समाजको भलो र सामूहिक समृद्धिको कुरा सोच्छु र त्यसको लागि कार्य गर्नुपर्छ ।व्यवहारमा यो परिवर्तन ल्याउनका लागि शिक्षा एक बलियो उपकरण बन्न सक्छ। एक शिक्षित मानिस आफैंले नैतिक र समाजिक जिम्मेवारीहरूको निर्वाह गर्न सक्षम हुन्छ र आफ्नो काममा ईमानदारी र नैतिकता कायम राख्न सक्छ । आजका बालबालिकाहरुले भोलि मानवीय जीवनमा र व्यवहारमा गर्नुपर्ने कार्यहरु सिकाउँदै र त्यसलाई दैनिक जीवनमा प्रयोग गर्ने अभ्यास जनु विकसित देशहरुले अनुसरण गरेका छन् यसबाट हामीले पनि सिक्न जरुरी छ ।
समाजको समृद्धि र प्रगतिको लागि शिक्षालाई केवल बौद्धिक उन्नतिका लागि मात्र होइन, तर संस्कार, संस्कृति, सभ्यता र मानवताको समझका रूपमा लिन आवश्यक छ । यत्रा केवल परीक्षा पास गर्ने उद्देश्यसँग नभई, त्यो शिक्षाले मानिसको सम्पूर्ण व्यक्तित्व र जीवनको उद्देश्यलाई स्पष्ट गर्नुपछ । शिक्षा र संस्कारको सही मेलले हामीलाई एक समृद्ध र सशक्त समाज बनाउन मद्दत पुर्याउँछ । यो प्रक्रिया कुनै पनि प्रमाणपत्रसँग मात्र सीमित रहनु हुँदैन, यो हाम्रो दैनिकी, व्यवहार र कार्यका प्रत्येक पहलुमा प्रतिबिम्बित हुनु पर्छ वा अकौ शब्दमा भन्ने हो भने हिजो आज विश्व बजारमा शैक्षिक प्रमाण पत्र संगै सिप र क्षमतालाई आधार मानेर मानवीय पूँजिको विश्लेषण गर्ने प्रचलनले व्यवपकता र्पाइ सकेको अवस्था रहेको छ । यसैलाई आत्मसाथ गरी जब हामी यो बुझ्न र अनुभव गर्न सक्छौं, तब हाम्रो समाजमा वास्तविक परिवर्तन सम्भव हुनेछ । यसको लागि हाम्रो शिक्षा पद्दति सहित अध्यापन संस्कृतिमा परिवर्त गर्न जरुरी छ ।
